I. BAŞVURUNUN ÖZETİ

1. Başvuru; başvurucuların toplu iş sözleşmesinden kaynaklı görev tazminatlarının ödenmemesi nedeniyle sendika hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.

2. Başvurucular, Gençlik ve Spor Bakanlığı Spor Toto Teşkilat Başkanlığı bünyesinde bayi kontrolörü olarak görev yapmaktadırlar ve aynı zamanda işyerinde yetkili Öz Büro-İş Sendikası (Sendika) üyesidirler. Başvurucular, Sendika ile işyeri arasında 2009-2021 yılları arasında bağıtlanan toplu iş sözleşmelerinin (TİS) 34. maddesinde "Görev Tazminatı ve Baskı Primi" başlığı altında düzenlenen görev tazminatına ilişkin hükmün; "Başkanlık işyerlerinde çalışan unvanlı personele (Başkan Yardımcıları, Teşkilat Müdürü, Başmüşavir ve Müşavirler, Avukatlar, Şube Müdürleri, Bilgisayar Mühendisleri, Servis Şefleri ve Bayi Kontrolörleri) verilecek görev tazminatları Spor Toto Teşkilat Başkanlığı Yönetim Kurulu tarafından belirlenir" şeklinde olduğunu, buna karşın kendilerine bu tazminatın ödenmediğini belirterek 24/12/2021 tarihinde görev tazminatlarının ödenmesi talepli dava açmışlardır.

3. Bazı mahkemeler; başvurucuların davalı kurum bünyesinde bayi kontrolörü olarak çalıştığını, işyerinde uygulanan TİS'lerin 34. maddesi gereğince bayi kontrolörlerine ödenecek görev tazminatlarının Spor Toto Teşkilat Başkanlığı Yönetim Kurulu (Yönetim Kurulu) tarafından belirleneceğinin belirtildiğinin altını çizmiştir. Gerekçeli kararlarda; Yönetim Kurulu tarafından ayda en az bir kez denetim ve kontrol görevini fiilen yerine getiren bayi kontrolörlerine görev tazminatı ödenmesinin uygun görüldüğü ifade edilmiştir. Kararlarda, davalı tarafından sunulan görev programlarına göre bayi kontrolörlerinin hangi ilde hangi tarihte görevli olacaklarının bildirildiği, başvuruculara ilişkin böyle bir görevlendirme bulunmadığı, dolayısıyla kendilerine görev tazminatı ödenmemesinin mevzuata uygun olduğu belirtilerek davaların reddine karar verilmiştir. Diğer mahkemelerin verdikleri iptal kararları ise istinaf başvuruları sonucunda kaldırılarak davaların reddine karar verilmiştir.

4. Nihai kararların tebliği üzerine başvurucular süresinde bireysel başvuruda bulunmuştur.

5. Komisyon konu yönünden hukuki irtibat nedeniyle 2022/98321, 2022/98324, 2022/98326 ve 2022/98327 numaralı başvuruların birleştirilmesine karar vermiştir. Başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.

II. DEĞERLENDİRME

6. 2022/98318, 2022/98328, 2022/98331 ve 2022/98333 numaralı başvuruların2022/98317 numaralı başvuru ile birleştirilmesine karar verilmesi gerekir.

7. Başvurucular; TİS'te düzenlenen görev tazminatına ilişkin hükmün ünvana bağlı olarak düzenlendiğini, bu tazminata hak kazanabilmek için başkaca bir şart öngörülmediğini, buna karşın davalı idarenin anılan hükmü daraltarak göreve çıkmak şartına bağladığını ve kendilerine görev tazminatı ödemesi yapılmadığını belirterek çalışma hakkı, sendika hakkı, adil yargılanma hakkı ve mülkiyet hakkının ihlal edildiğini ileri sürmüşlerdir.

8. Adalet Bakanlığı (Bakanlık) görüşünde; konuya ilişkin yargısal içtihadın, mevzuatın ve somut olayın koşullarının yapılacak değerlendirmede dikkate alınması gerektiğini belirtmiştir. Başvurucular, Bakanlık görüşüne karşı bireysel başvuru formunda ileri sürdükleri hususları yinelemiştir.

9. Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucu tarafından yapılan hukuki nitelendirmesi ile bağlı olmayıp olay ve olguların hukuki tavsifini kendisi takdir eder. Somut olayda başvurucuların temel iddiası TİS'ten kaynaklı alacaklarının ödenmediği hususuna ilişkindir. Bu bağlamda başvurucuların iddiaları sendika hakkı kapsamında değerlendirilmiştir.

10. Anayasa'nın "Sendika kurma hakkı" başlıklı 51. maddesinin birinci ve ikinci fıkraları şöyledir:

"Çalışanlar ve işverenler, üyelerinin çalışma ilişkilerinde, ekonomik ve sosyal hak ve menfaatlerini korumak ve geliştirmek için önceden izin almaksızın sendikalar ve üst kuruluşlar kurma, bunlara serbestçe üye olma ve üyelikten serbestçe çekilme haklarına sahiptir. Hiç kimse bir sendikaya üye olmaya ya da üyelikten ayrılmaya zorlanamaz.

Sendika kurma hakkı ancak, millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlâk ile başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması sebepleriyle ve kanunla sınırlanabilir."

11. Anayasa'nın "Toplu iş sözleşmesi ve toplu sözleşme hakkı" başlıklı 53. maddesinin birinci ve ikinci fıkraları şöyledir:

"İşçiler ve işverenler, karşılıklı olarak ekonomik ve sosyal durumlarını ve çalışma şartlarını düzenlemek amacıyla toplu iş sözleşmesi yapma hakkına sahiptirler.

Toplu iş sözleşmesinin nasıl yapılacağı kanunla düzenlenir."

12. Anayasa'nın 51. maddesinde düzenlenen sendika hakkı, demokratik toplumun temeli olan örgütlenme özgürlüğünün bir parçasıdır. Örgütlenme özgürlüğü, bireylerin kendi menfaatlerini korumak için kolektif oluşumlar meydana getirerek bir araya gelebilme özgürlüğüdür. Bu özgürlük bireylere siyasal, kültürel, sosyal ve ekonomik amaçlarını topluluk hâlinde gerçekleştirme imkânı sağlar (AYM, E.2014/177, K.2015/49, 14/5/2015).

13. TİS; işçi sendikası ile işveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işveren arasında akdedilen bir iş sözleşmesidir. Bu sözleşme; bireysel iş sözleşmelerinin nasıl yapılacağını, içeriğini, sona erme koşullarını belirler. Bu yönüyle TİS normatif bir nitelik taşımakta, yasal sınırlar içinde ve TİS'in uygulama alanı ile sınırlı kalmak kaydıyla genel ve objektif nitelikte hukuk kuralı oluşturabilmektedir. TİS; tarafların karşılıklı hak ve borçlarını, sözleşmenin uygulanması ve denetimi ile uyuşmazlıkların çözüm yollarını da düzenlemek amacıyla yapılır. Bir başka açıdan ele alındığında TİS, sendikalar için üyelerinin hak ve çıkarlarını koruma ve geliştirme mücadelesinde en önemli araçlardan biridir. Dolayısıyla TİS ve sendikal faaliyet özgürlüğü birbirine sıkı sıkıya bağlı iki kavram olarak karşımıza çıkar (Türkiye Devrimci Kara, Hava ve Demiryolu Taşımacılığı İşçileri Sendikası [GK], B. No: 2020/34550, 15/2/2024, § 40).

14. Başvurucular, TİS'lerin 34. maddesine göre tazminata hak kazandıklarını ileri sürmekte ve bu kapsamda yargılama sürecinde hatalı değerlendirme yapıldığını, dolayısıyla TİS'ten kaynaklı alacaklarını tahsil edemediklerini iddia etmektedir. TİS'e bakıldığında 34. maddede bayi kontrolörlerine verilecek görev tazminatlarının Spor Toto Teşkilat Başkanlığı Yönetim Kurulu tarafından belirleneceğinin düzenlendiği görülmektedir (bkz. § 2). Her ne kadar başvurucular bu tazminatın münhasıran ünvana bağlı olduğunu, başkaca bir şart aranmadığını ileri sürmüşlerse de tazminatın verilmesine ilişkin hususların Yönetim Kuruluna bırakıldığı anlaşılmaktadır. Yönetim Kurulu ise ayda en az bir kez denetim ve kontrol görevini fiilen yerine getiren bayi kontrolörlerine görev tazminatı ödenmesini uygun bulmuştur. Mahkemeler de TİS'te görev tazminatına ilişkin belirlemenin Yönetim Kuruluna verildiğini, Yönetim Kurulunun buna göre bir düzenleme yaptığını, bu nedenle başvurucuların TİS hükmünün tek taraflı olarak daraltıldığı iddiasının gerçekleşmediği kanaatine varmıştır.

15. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 48. maddesinin (2) numaralı fıkrasına göre mahkemece açıkça dayanaktan yoksun başvuruların kabul edilemez olduğuna karar verilebilir. Başvurucunun ihlal iddialarını kanıtlayamadığı, iddialarının salt kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlara ilişkin olduğu, temel haklara yönelik bir müdahalenin olmadığı veya müdahalenin meşru olduğu açık olan başvurular ile karmaşık veya zorlama şikâyetlerden ibaret başvurular açıkça dayanaktan yoksun kabul edilebilir (Hikmet Balabanoğlu [2. B.], B. No: 2012/1334, 17/9/2013, § 32).

16. Başvuru konusu olayda yargı mercilerince tarafların iddia ve itirazlarının incelendiği ve tüm dosya kapsamında inceleme yapılmak suretiyle bir sonuca varıldığı görülmüştür. Mahkemelerin başvurucuların TİS uyarınca görev tazminatına hak kazanmadıklarına dair yorumunun keyfî olmadığı, kararların ilgili ve yeterli gerekçe içerdiği görüldüğünden başvurucuların sendika hakkına bir müdahalede bulunulmadığı anlaşılmıştır.

17. Açıklanan gerekçelerle sendika hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın açıkça dayanaktan yoksun olması nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.

III. HÜKÜM

Açıklanan gerekçelerle;

A. 2022/98318, 2022/98328, 2022/98331 ve 2022/98333 numaralı başvuruların2022/98317 numaralı başvuru ile BİRLEŞTİRİLMESİNE,

B. Sendika hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın açıkça dayanaktan yoksun olması nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,

C. Yargılama giderlerinin başvurucular üzerinde BIRAKILMASINA 10/12/2025 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.